Historisch-kritische exegese van ‘Kortjakje’

Lang, lang geleden – in de tijd dat de iPhone nog niet bestond – studeerde ik theologie. En in de wandelgangen hoorde ik dat een medestudent een historisch-kritische exegese van het kinderlied ‘Kortjakje’ had gemaakt. Hij had het gehouden voor een conservatief theologisch dispuut – dat is een studentenvereniging waar bijbellezen de plaats van bierdrinken heeft ingenomen. Ik weet helaas niet meer wie de exegeet was en misschien is het voor zijn latere positie ook beter dat zijn naam niet bekend wordt gemaakt, maar het idee komt dus van hem. Slechts de uitvoering hieronder is van mij.

Het lied Kortjakje is vrij bekend, maar zelden wordt er echt op de tekst gelet. Weten we wat we kinderen laten zingen met woorden als ‘midden in de week, maar ’s zondags niet’? Laten we naar de eerste regels kijken.

Hoe begint het lied Kortjakje?

1 Altijd is Kortjakje ziek
2 Midden in de week
3 maar ’s zondags niet
4 ‘s Zondags gaat zij naar de kerk
5 Met een (andere versies hebben: haar) boek vol zilverwerk
6 Altijd is Kortjakje ziek
7 Midden in de week
8 maar ’s zondags niet

In de oudste versie luidden de eerste drie zinnen als volgt:

“Altijd is Kortjakje ziek
Midden in de weeck
en Sondags niet”

We zien hier dus al variaties in de tekst en spelling uit verschillende tijden. Dat alleen al rechtvaardigt een onderzoek naar de ontwikkeling van de tekst.

Als we dan naar vers 3 kijken, zien we dat het rechtstreeks tegen vers 1 in gaat. Kortjakje kan niet ‘altijd’ ziek zijn en ineens op zondag niet ziek zijn! Ook rijmen de woorden “niet” en “ziek” niet met elkaar. Oorspronkelijk heeft daar dus een andere tekst gestaan en moet vers 3 een toevoeging door een latere redacteur zijn. De verzen 2 en 3 zijn bijzinnen en daardoor staat vast dat het gedeelte “Altijd is Kortjakje ziek” de oudste tekstlaag betreft.

In deze drie verzen kunnen we dus minstens twee bronnen herkennen: de bron die vers 1 en mogelijk vers 2 heeft geschreven. Deze bron wil ik de A-bron noemen (naar: ‘Altijd’). Daarnaast is er de bron die misschien vers 2, maar in ieder geval vers 3 heeft toegevoegd. Deze bron wil ik de Z-bron (naar: ‘Zondag’) noemen.

Wie was Kortjakje en wat was haar mysterieuze ziekte?

Hier zijn een aantal visies.

A. De simpelste verklaring is dat Kortjakje schoolziek was. Kinderen gingen in die tijd ook op zaterdag naar school, dus dat laat alleen de zondag over. En juist die zondag lijkt Kortjakje weer helemaal beter. Deze uitleg is de meest eenvoudige oplossing en daarom volgens het scheermes van Ockham ook de beste optie. Charismatische evangelischen zien hierin ook een bevestiging dat de samenkomsten voor genezing zorgen – ook al wijzen critici erop dat de genezing slechts tijdelijk is.

B. Maar er zijn ook stemmen die zeggen dat Kortjakje verwijst naar een ‘wijd’ of ‘open bloesje’ en daarmee naar het uitdagende beroep van Kortjakje. ‘Altijd ziek’ is dan een metafoor voor iedere dag in bed liggen – met mannen wel te verstaan. Het kinderliedje gaat dan over een prostituee! Maar ’s zondags gaat ze naar de kerk met een bijbel, waarbij het zilverbeslag wijst op de rijkdom die ze met haar professie bij elkaar gewerkt heeft. In deze visie is Kortjakje juist een schijnheilige vrouw die zich op zondag héél anders gedraagt dan door de week. De “Atheïsme Campagne” hangt deze uitleg aan en wijst er herhaaldelijk op dat Kortjakje niet de enige schijnheilige kerkganger is.

C. Anderen zeggen weer dat Kortjakje een braaf, bedlegerig vrouwtje was, die zich elke zondag met veel moeite naar de kerk begaf. Ziek als ze was, wilde ze toch de preek niet missen. Het ‘boek vol zilverwerk’ is haar bijbeltje met zilveren beslag en sluiting – haar meest kostbare bezit. Dit is de meest ontroerende uitleg en deze visie is erg populair bij protestants-christelijke vrouwengroepen.

D. In achttiende-eeuwse spotliedjes komt Kortjakje ook voor als Rachel Valderappus (Rachel = Joodse vrouw; valderappus = van laag allooi, schorriemorrie). Zij moest in Amsterdam de brugtoiletten beheren, maar zij voerde haar werk niet goed uit, omdat zij vaak dronken was. Kortjakje’s ‘ziekte’ was dan alcohol-gerelateerd. Opvallend genoeg wordt deze visie gedeeld door zowel fanatieke anti-semitische groepen als de voormalige Christelijke Beweging voor Drankbestrijding (CBD).

Wil de echte Kortjakje opstaan?

Een figuur met de naam Kortjakje wordt in meer liedjes bezongen, bijvoorbeeld ‘Testament van Kortjakje’ en ‘Kortjakjes Kraem-bed’. In beide liedjes zijn er aanwijzingen dat Kortjakje graag jenever dronk. Het is niet helemaal duidelijk of hiermee ook dezelfde Kortjakje wordt bedoeld. Verdere studie zal dat uit moeten wijzen. Maar als het wel om dezelfde Kortjakje gaat, dan lijkt het onmogelijk dat het om een ‘braaf, bedlegerig’ vrouwtje of om een ‘schoolziek’ kind gaat. De kans is dus groot dat Kortjakje oorspronkelijk geen braaf christenmeisje was…

Uit de verschillende visies op de identiteit van Kortjakje wordt wel één ding duidelijk. Alleen Kortjakje als prostituee zou zich genoeg geld voor een met zilver beslagen bijbel kunnen veroorloven. Het is haast niet mogelijk dat een schoolziek kind, een zieke oude vrouw of een dronken joodse brugtoilettenschoonmaakster daar geld voor zouden hebben. Zodoende blijft Kortjakje als prostituee (visie B) alleen over.

De kerstening van Kortjakje

Mijn theorie is dat de woorden ‘Altijd is Kortjakje ziek’ wijzen op een heidense oorsprong van het lied. Het is waarschijnlijk ooit een loflied op de prostitutie geweest en werd dan door heidenen in bordelen gezongen. Dit is de heidense A-bron. Op de één of andere manier is het lied ook in christelijke kringen populair geworden, maar het is onduidelijk hoe dat is gebeurd. De ingebruikname van dit lied binnen christelijke kring vereiste dat de tekst aangepast werd. ‘Kerk’, ‘bijbel’ en ‘zondag’ werden toegevoegd om Kortjakje te kerstenen. Dat het een schijnheilig beeld opleverde, viel blijkbaar niet op. Deze wijzigingen sluiten nauw aan bij de praktijk en de ideeën van de christelijke Z-bron. Zo ontstond een lied dat door diverse redacteuren onder handen is genomen en waar het uiteindelijke resultaat een lied oplevert waarin zinnen niet rijmen en met elkaar in tegenspraak zijn.

Verdere studie

Helaas zijn we niet toegekomen aan de rest van de tekst. Zo kunnen we niet meer ingaan op de vraag of de woorden “’s Zondags als haar liefste komt – Is Kortjakje goed gezond” een verwijzing zijn naar een aardse geliefde (A-bron) of naar een Hemelse Heer (Z-bron). De eerste regels roepen echter al genoeg vragen op waarvan we een paar hebben beantwoord. Wat wel duidelijk is: het ogenschijnlijk eenvoudige kinderliedje ‘Kortjakje’ nodigt uit tot veel meer studie. En voordat we het lied ooit weer kunnen zingen, moeten deze zaken eerst uitgezocht worden.

Exegese door ds. Pittig. Met dank aan een medestudent en Wikipedia.

Advertenties

32 responses to “Historisch-kritische exegese van ‘Kortjakje’”

  1. Bernard says :

    Boring

  2. thebutler says :

    Interessant verhaal.
    ‘Dat het een schijnheilig beeld opleverde, viel blijkbaar niet op.’
    Een bekend gegeven. Doet me denken aan de vele oppervlakkige momenten in de evangelische beweging. 😉

  3. FlevoT says :

    Weet je wel zeker dat Bijbellezen in de plaats van bier drinken is gekomen? Dit soort exegese gaat volgens mij veel beter als er een paar glazen genuttigd worden 😉 Dank voor deze bijdrage!

  4. rob says :

    🙂 🙂 🙂
    Dit stuk is verschrikkelijk leuk.

    Let op de samenvoeging van deze 2 woorden:
    Verschrikkelijk en leuk

    Deze 2 woorden zijn tegenstrijdig aan elkaar.
    Dit rechtvaardigt een onderzoek naar de ontwikkeling van deze zin.

    Hoe begint de zin:
    Dit stuk is verschrikkelijk
    Hoe eindigt de zin:
    Leuk

    Hier zijn een aantal visies:

    A:De simpelste verklaring is dat dit stuk erg leuk is. deze optie is de eenvoudigste oplossing en daarom volgens het scheermes van Ockham ook de beste.

    B:Verschrikkelijk en leuk zijn afkomstig uit twee verschillende bronnen.
    Het woord ” verschrikkelijk” komt voort uit de theologische hoek, die het verschrikkelijk vindt dat de theologische manier van denken met dit stuk op de hak genomen wordt.
    Alsof theologie onzinnige haarkloverij is.
    Alsof theologen elke simpele tekst tot in den treure beredeneren totdat niemand er meer een zinnige conclusie aan durft te verbinden.

    Het woord “leuk” komt uit de hoek van de charismatische evangelischen die een broertje dood hebben aan alle theologen.
    De theologie wordt met dit stuk voor schut gezet, ze staan in hun hemd met deze onzinnige exegese van dit eenvoudige liedje, waarvan iedereen, behalve een theoloog, direct begrijpt wat er gezongen wordt.

    C:Anderen zeggen dat dit stuk op GG door vele lezers zeer verschillend gewaardeerd zal worden, er zijn lezers die dit stuk of verschrikkelijk, of juist leuk zullen vinden.
    DsPittig heeft een aantal volgelingen die alles leuk vinden. Maar er zijn ook een aantal felle tegenstanders die alles wat ds.Pittig schrijft verschrikkelijk vinden.

    D: In de Nederlandse taal wordt gebruik gemaakt van bijvoeglijke naamwoorden. Het gebruik van 2 bijvoeglijke naamwoorden achter elkaar kan een functie hebben: De woorden kunnen elkaar versterken of juist afzwakken.

    Wat wil de ds Pittig zelf met het stuk zeggen?

  5. joost says :

    Ik zou nu ok wel

  6. Johan says :

    Ik vind het ook verschrikkelijk leuk. 🙂

  7. Rien says :

    ‘Dat het een schijnheilig beeld opleverde, viel blijkbaar niet op.’

    Misschien was dat juist wel de oorspronkelijke bedoeling van dit liedje!
    Men wilde de schrijver op die manier die schijnheilige praktijken aan de kaak stellen. Een soort voorloper van GG dus! 🙂

  8. agilhartje says :

    Misschien denken we veel te diep na over de tekst van dit lied. Het kan ook gewoon een laat 19de eeuws lied met absurde tekst zijn; daar waren ze toen grote liefhebbers van.

    Beroemde teksten als: “Oze wieze woze wieze walla kristalla” en “Schietspoele-sjerrebekke-spoelza”, maar ook
    “Met een diepe zucht – Allebei de beentjes – Hoepla in de lucht” en “Van je rombom wat maal ik er om”.
    Die teksten hebben allemaal de diepgang van een regenplas en meer zit er niet achter.

  9. Ettje says :

    @agilhartje; Wij leerden als kind al dat dit liedje over een dame van lichte zeden ging. En de nadruk werd dan vooral gelegd op het schijnheilige en pronkerige. Door de week een zondaar en op zondag braaf naar de kerk om te pronken met haar zilverwerk. Zilverwerk dat ze kon bekostigen vanuit haar dagelijks werk.
    Het verbaast mij dan ook zeer dat dit liedje in het hier en nu nog besproken gaat worden… 🙂
    Al past het natuurlijk wel bij de voorgaande onderwerpen! 🙂

  10. De dichter says :

    tja sinterklaas kapoentje is ook een verbastering van ‘vreemde gast’, ‘schurk’, ‘bandiet’

  11. Ettje says :

    @Pittig; Ben zeer benieuwd welke protestants christelijke vrouwengroepen dit zijn:
    “C. Anderen zeggen weer dat Kortjakje een braaf, bedlegerig vrouwtje was, die zich elke zondag met veel moeite naar de kerk begaf. Ziek als ze was, wilde ze toch de preek niet missen. Het ‘boek vol zilverwerk’ is haar bijbeltje met zilveren beslag en sluiting – haar meest kostbare bezit. Dit is de meest ontroerende uitleg en deze visie is erg populair bij protestants-christelijke vrouwengroepen.”

  12. Ettje says :

    @de dichter; Volgens mijn gegevens betekent kapoentje- een gecastreerde haan…

  13. rob says :

    Er zijn overigens hedendaagse varianten op kortjakje.
    Dit is er een heidense variant:
    Altijd is kortjakje ziek
    Midden in de week maar zondag niet
    Zondag gaat ze naar vak S
    met een ketting en een mes.

  14. bramvandijk says :

    😀

    @rob
    Ik denk dat alle vier de antwoorden een kern van waarheid hebben en elkaar niet hoeven uit te sluiten 😉

  15. joost says :

    Arm JAKJE heette gewoon Jakje en zij was een volwassen vrouw die aan een groeistoring leed. Zij was een dwerg 😦
    Elke zondag sleepte zij haar vermoeide lijf naar de kerk om daar samen met geloofsgenoten te bidden om geneterzing en (beenverlenging)
    Omkdat zij de hele week als een natte krant op bed lag had zij zich vrij willig opgegeven om voor alle geloofsgenoten het zilver te poetsen.

    zij schreef in haar boek wat er van wie was omdat zij eerlijk was en zuiver van hart. Pittig Schaam je om deze vrouw zo belasteren. 😦
    joost

  16. rob says :

    @Bram
    Dat was me ook al opgevallen 🙂
    Ondertussen ben ik bang dat ds.Pittig zijn computer nog niet aan de praat gekregen heeft.

    @Pittig:
    Stoppen met die zweetdoekjes op die computer, ga een nieuwe kopen, ook goed voor de economie, want ik ben wel erg benieuwd geworden welke uitleg je aanhangt, al heb ik zo het idee dat je niet kiezen wil 🙂

  17. mafchauffeur says :

    Ik ga, ietwat snobistisch, voor het originele lied van de melodie. Uit 1771. 🙂

  18. midas says :

    Ik denk dat ze katholiek was. Daar hebben ze altijd veel zilverwerk in de kerk.

  19. henkjan37 says :

    @ Midas

    of het was een soort van Midas

  20. Piet says :

    Uit de meer betrouwbare geschiedenisboeken blijkt dat deze dame prostituee was, (haar ‘ziek zijn’ heeft te maken met óp bed liggen’ maar dat haar dit niet werd aangerekend aangezien ze trouw haar tienden in de voorraadschuur bracht. (zilverwerk).
    Ik sluit dus niet uit dat ze lid was van de gemeente van de rev. van Pastoorkramp. Ik verwacht dat ze ook daar met liefde en erkenning ontvangen wordt. Zoveel is er dus niet verandert.

  21. Wilfred says :

    @Pittig: LOL 🙂

    Gelukkig heeft jouw opleiding toch nog ergens voor gediend! 😉

    Zou dit liedje eigenlijk niet op de demonische lijst moeten staan? Het is trouwens vast weer een paapse redacteur geweest die hier aan de gang was. Die waren wel voor dergelijke gruwelijke vermengingen van heidendom en christendom!

  22. Wilfred says :

    Dat dergelijke liedjes, zoals het op dezelfde melodie gezongen befaamde Engelse ‘Baa, baa, Black Sheep’, tot commotie kunnen leiden, blijkt wel uit: http://en.wikipedia.org/wiki/Baa,_Baa,_Black_Sheep

    Toch wonderlijk dat er in Nederland nooit tegen Kortjakje geprotesteerd is. Misschien kan D66 (vanwege de discriminatie van sekswerkers) of de SGP (vanwege de bezoedeling van de zuivere christelijke traditie) de Minister vragen om het zingen van dit liedje op kinderdagverblijven te verbieden?

  23. Flipsonius says :

    @Agilhartje

    Die teksten hebben allemaal de diepgang van een regenplas en meer zit er niet achter.

    Ho ho beste vrriend, dat kan je wel zeggen, maar er zit meer achter dan je denkt!
    Ozewieze woze een onzinliedje? Daar zijn hele discussies over. Sommigen denken dat het om een wiegeliedje voor het Kindeke Jezus gaat, in het Occitaans of Creools.

    Maar met een beetje fantasie en steenkolenfrans (op basis van bronnen, die ik helaas vanwege ruimtegebrek heb moeten vernietigen..) heb ik een reconstructie gemaakt, en dan blijkt het een Frans religieus lied uit de Middeleeuwen te zijn, dat de kruisridders zongen op weg naar Jerusalem. Later is dat door Nederlanders weer verbasterd.

    Oh! église, oh! église
    Va là, Christ est là!
    Crie si t’ose, église
    Oh! église
    Oui oui oui oui !

    “Met een diepe zucht – Allebei de beentjes – Hoepla in de lucht”

    Ook dit is niet zo onschuldig als het lijkt!
    Op een grote paddestoel, rood met witte stippen..
    Dat moet de rode vliegenzwam zijn, de amanita muscaria, die je na consumptie heftige hallucinaties en visioenen bezorgt. Tja, dan ga je al gauw kabouters zien…en nog wel meer..zie
    http://www.ambrosiasociety.org/the_fruit_of_the_tree_of_life.html
    voor de plaincouralt fresco…Adam en Eva die van de paddestoel snoepen.

    ”Crack”, zei toen die paddestoel
    Polygebruik is natuurlijk niet verstandig. Dan vlieg je inderdaad met je beide beentjes door de lucht, en kan je het niet navertellen…

  24. ruub says :

    Beetje late reactie, maar echt een geweldige exegese trouwens, hartelijk om gelachen. 🙂

  25. Wilfred says :

    Ja Ruub, het is al bijna tegen enen. Schaam je! 😉

  26. ruub says :

    @wilfred
    🙂 Ai, is het alweer zo laat…

  27. bramvandijk says :

    @Flipsonius
    😀

    Ik heb hier nog kort iets aan toe te voegen, namelijk dat Ozewieze enz. is verboden op islamitische scholen, omdat “wallah kristallah” natuurlijk een verwijzing is naar de godsnaam op een wel heel erg ijdele manier…

  28. Flipsonius says :

    @bramvandijk
    🙂
    Ja, zo iets had ik ook begrepen. Volgens mij is een onderwijzeres die in Amsterdam West lesgaf op een basisschool al eens de les gelezen door boze moslimouders, dat ze dat lied aan hun kinderen durfde te leren..
    Tja, die mensen zullen het in Italië helemaal moeilijk hebben…
    Allah destra, Allah sinistra, om van de rest van het vocabulaire maar te zwijgen.;-)

  29. TommyLee says :

    Vandaag vertelde een zwangere vrouw mij dat ze samen met haar man het versje: Altijd is kortjakje ziek hadden ingestudeerd op de cursus. Had iets te maken met de tijd tussen de weeën of zo . Zo leer je weer wat bij 😉

  30. joost says :

    TommyLee
    Dat zal wel wat te maken hebben met Gods dreigement aan de vrouw: “in smart zult gij uw kinderen baren. ‘ De marteling is dan toch volkomen? Pijn hebben en tegelijkertijd naar Kortjakje te moeten luisteren? Zouden ze het dan ook nog laten zingen door Renate?
    Ach en wee. 😦
    joost

  31. TommyLee says :

    @joost, we zouden Renate er bij moeten hebben op de Dwaze Schare meeting. Zouden ook de overige bezoekers ter plekke een grote zegen meekrijgen. zouden de engelen meer fooi krijgen (en wij een kortinkje) een win-win situatie!

  32. joost says :

    TommyLee
    ik ben erg bang dat je je daarin vergist, met Renate er bij zou de hemel al snel leeglopen ben ik bang. En zelfs de engelen zullen dan bang zijn in de hel terecht te zijn gekomen.
    joost