De wraak van het Lam

Frank Bosman recenseert vandaag The binding of Isaac, een retro-game over een godsdienstwaanzinnige moeder die haar zoon Isaac wil vermoorden als offer aan God. De game zit tjokvol christelijke verwijzingen als doornenkronen, scapulieren en wijwater. Maar de game narrative gaat verder, het speelt een spel met de onbegrijpelijkheid van het oudtestamentische offer van Abraham. Bij wijze van experiment is Bosmans recensie als video te bekijken. Feedback is welkom! Lees je liever de tekst, klik dan even door.

DE WRAAK VAN HET LAM

The binding of Isaac is een prachtige retro-game over een godsdienstwaanzinnige moeder die haar zoon Isaac wil vermoorden als offer aan God. De game zit tjokvol christelijke verwijzingen als doornenkronen, scapulieren en wijwater. Maar de game narrative gaat verder, het speelt een spel met de onbegrijpelijkheid van het oudtestamentische offer van Abraham.

In september 2011 bracht SteamWorks het spel The Binding of Isaac uit van de inmiddels bekende indi (onafhankelijke ontwikkelaar) Edmund McMillen. In mei 2012 kwam de ‘dlc’ (downloadable content, gratis speluitbreiding) The Wrath of the Lamb uit. In deze recensie worden beiden tegelijk besproken als BoI/WotL.

Voor de fijnproevers

Eerst even voor de fijnproevers. BoI/WotL is een retro-dungeons-game in de traditie van The Legend of Zelda (Nintendo 8-bit, 1986) met een extreem hoog gore-gehalte. Daarmee is BoI/WotL een actie-RPG-shooter met hevige Rogue-achtige elementen. Bovendien worden de levels telkens willekeurig gegenereerd volgens bepaalde parameters, wat de replayability van het spel zeer te goede komt. Datzelfde geldt overigens voor de unlockable characters. Voor iedereen die nu beseft dat ie geen fijnproever is, download het spel op http://store.steampowered.com/app/113200/ en ga direct aan de slag. De besturing is kinderlijk eenvoudig en wordt in het spel zelf duidelijk uitgelegd.

Visioenen

Het verhaal van BoI/WotL is bizar en toch ongemakkelijk herkenbaar. Een naamloze moeder en zoon Isaac (geen vader te bekennen) delen een gemoedelijk en prettig leven met elkaar. Zoon speelt met zijn speelgoed, moeder is verslaafd aan christelijke programma’s op de televisie. Niets verstoort de idylle tot moeder drie visoenen krijgt, waarin God tot haar spreekt. Het eerste visioen draagt haar op al het speelgoed van haar zoon af te nemen, omdat dit hem maar corrumpeert. Het tweede visioen draagt haar met dezelfde reden op Isaac in zijn inmiddels van speelgoed ontdane kamer op te sluiten.

Het offeren van Isaac

Moeder gehoorzaamt twee keer zonder aarzelen, overtuigd als ze is dat de afzender God zelf is, die – zo zegt de stem expliciet – ‘haar geloof op de proef wil stellen’. Het derde visioen draagt haar op haar zoon eigenhandig te vermoorden. Isaac hoort en ziet echter alles door een scheur in de slaapkamerdeur en raakt volledig in paniek. Dan vindt hij een luik onder zijn tapijt en met de moed der wanhoop springt hij erin. Wie de bijbel een beetje kent, herkent hierin natuurlijk een variant van het bekende verhaal uit Genesis (hoofdstuk 22), waarin God Abraham opdraagt zijn enige zoon Isaac te offeren. Deze scène wordt in de kunstgeschiedenis The Binding of Isaac genoemd, vandaar de titel van de game.

The Womb en de Sheol

Isaac komt vervolgens in een ondergrondse dolhof terecht van meer dan honderd verschillende levels, die elke keer dat je het spel speelt willekeurig worden opgebouwd. Je speelt dus nooit twee keer dezelfde level, je komt nooit in dezelfde kamers dezelfde tegenstanders, voorwerpen of vallen tegen. Verschillende groepen van levels hebben omineuze namen als The Womb (‘de baarmoeder’), Sheol (de joodse versie van de onderwereld) en The Cathedral (‘de kathedraal’). Isaac maakt gebruik van zijn tranen om zijn vijanden weg te schieten. Die vijanden op hun beurt doen hetzelfde met bloed en andere menselijke uitscheidingen (ik zei al: hoog gore-gehalte).

De vier ruiters van de Apocalyps

Onder die monsters bevinden zich oude bekenden binnen de christelijke traditie: de vier Apocalyptische ruiters en de zeven doodzonden. De vier Apocalyptische ruiters (Openbaringen 6) – War (‘oorlog’), Pestilence (‘pest’), Famine (‘hongersnood’) en Death (‘dood’) worden in BoI/WotL gepresenteerd als (mini)bosses: ze berijden, geheel in bijbelse stijl, een gekleurd stokpaardje waarmee hun respectievelijke functie wordt uitgedrukt. Interessanter zijn de ontmoetingen van Isaac met de zeven zogenaamde ‘doodzonden’: Envy (‘afgunst’), Gluttony (‘vreetzucht’), Greed (‘hebzucht’), Lust (‘lust’), Pride (‘trots’), Sloth (‘luiheid’) en Wrath (‘wraak’). De zeven doodzonden zijn weergegeven als gekleurde versies van Isaac zelf.

Doodzonden

Hiermee brengt de game op intelligente wijze naar voren dat de strijd tegen de zonden voornamelijk een strijd tegen het eigen ego is. Wie strijdt tegen de zonden, strijdt vooral tegen zichzelf en de zonden die in hem zijn. Dit idee heeft oude papieren en is bijvoorbeeld al terug te zien in het tractaat Scala Paradisi (‘de hemelladder’) van de woestijnabt Johannes Climacus, maar ook in Dante’s Commedia Divina (‘de goddelijke komedie’). In moderne tijden zijn het films als Seven en games als Dante’s Inferno die dit oude idee blijvend van nieuwe vormgevingen blijven voorzien.

Unlockable characters

Wie zijn of haar tanden een tijdje stukbijt op het spel (en daarbij voldoende dood en verderf zaait) speelt op een gegeven moment een aantal karakters vrij, waarmee – naast Isaac – het spel kan worden gespeeld. Elk unlockable character heeft zijn eigen voor- en nadelen die horen bij een bepaalde manier van spelen. Het gaat om Maria Magdalena, Kain, Judas en Eva. McMillen kent in ieder geval zijn klassiekers en heeft voor zijn unlockables gekozen voor vier bijbelse figuren die er geen al te beste reputatie op na houden (hoewel dat voor Maria Magdalena geheel onterecht is).

Magdalena, Kain en Judas

Ook de accessoires van de karakters geven hints. Magdalena speel je vrij als je zeven hearts hebt gevonden, een verwijzing naar de zeven demonen die uit haar zouden zijn gedreven. (Lucas 8,2) Kain heeft een ooglapje voor en een gelukspootje bij zich, beiden een verwijzing naar het gevecht met zijn broer Abel dat hij ‘gelukkig’ (?) heeft gewonnen. (Genesis 4) Bij Judas horen drie pennies, een directe verwijzing naar de dertig zilverlingen die hij kreeg voor zijn verraad van Jezus. (Matteus 26,15)

Eva en Lillith

Eva’s attribute is een ‘dode vogel’. Dat kost wat meer puzzelen dan de andere drie, maar ook hier zit een (apocrief) bijbels verhaal achter. Volgens de joodse mythologie had Adam voor hij Eva kreeg al een vrouw met de naam ‘Lillith’, waarschijnlijk afkomstig van een vrouwelijke stormdemon uit de Babylonische mythologie met dezelfde naam. Volgens de kabbalistische teksten zou Adam haar hebben versmaad omdat ze bij het vrijen bovenop wilde zitten, hetgeen macho-Adam niet kon verkroppen. Ze is dan ook het zinnebeeld van de lustige vrouw. In de bijbel komt het woord ‘lillith’ éénmaal voor in Jesaja 34,14. De meeste moderne vertalingen laten de naam staan (bv de NBV), maar oudere vertalingen als de NBG geven ‘nachtspook’ of ‘nachtvogel’. Zie hier het vernuftige lijntje tussen Eva en de dode vogel.

Occult christendom

Wie het spel voor de eerste keer speelt, constateert al snel dat er weliswaar gegrossierd wordt in verwijzingen naar de christelijke traditie, maar dat dit op een oppervlakkige manier gebeurd. Dat is niet alleen te zien bij enkele tegenstanders, maar vooral bij de ellenlange lijst van gebruiksvoorwerpen die je in het spel kunt gebruiken. Denk dan aan boeken als De Bijbel, Het boek van Belial, Het boek der Openbaringen, Het boek der Schaduwen (van de tv-serie Charmed), De Dode Zeerollen  en het Necronomicon. Verder kunnen worden verkregen: een doornenkroon (getiteld ‘het bloed van de martelaren’), de beschermengel, een aureooltje, een pentagram, een hostie, een kelk, een habijt, wijwater, mirre, een heilig hart, een scapulier, de stigmata, Judas’ tong (uitgesneden wegens zijn hoogverraad) en de afgehakte linkerhand uit Matteus 18,8. Het christendom wordt door BoI/WotL gebruikt als een reservoir van enge dingen, zoals dat wel vaker is gebeurd in allerlei exorcismefilms als The Exorcist (1973), Stigmata (1999), The Exorcism of Emily Rose (2005), The Last Exorcist (2010) en The Rite (2011).

Substitutietheologie

Maar there is more than meets the eye. Behalve bovengenoemd ornamenteel gebruik van de christelijke traditie zijn er ook enkele elementen in BoI/WotL te vinden die dieper gaan. Ik sprak al eerder over de zeven doodszonden en de unlockable characters, maar het meest indringende christelijke element is de dubbele titel van het spel. Voor ik nader inga op The binding zelf eerst even over de titel van dlc, ‘de wraak van het lam’. Gezien de expliciete christelijke symboliek van het spel kan ‘het lam’ op niemand anders slaan dan Jezus, die in het evangelie van Johannes (1,29 en 1,36) door de Doper als zodanig wordt aangeduid. Bovendien wordt het lam uit de Apocalyps al eeuwen het Agnus Dei genoemd, het ‘Lam Gods’.

Offer

De connectie tussen lam en Jezus ligt in het offer. Het lam dat stom is voor zijn scheerders wordt ter slacht geleid (Jeremia 11,19; Jesaja 53,7). Jezus wordt in deze symboliek voorgesteld als het ultieme offer dat de mensheid bevrijdt heeft van zijn oerzonde in Adam en Eva. Jezus heeft – in deze specifieke offertheologie (van onder andere de theoloog Anselmus) – de mensheid door zijn bloed en lijden vrijgekocht van de verschrikkingen van de hel.

Vervanging

In de christelijke theologie (vanaf de Hebreëenbrief) speelt rond dit offer nog een belangrijke andere component. Het offer van Jezus heeft het offer in de tempel van Jeruzalem overbodig gemaakt. En zoals de joden het uitverkoren volk van God waren, zo zijn de christenen dat geworden. De christenen hebben de uitverkoren positie van het joodse volk overgenomen, dat – zo gaat de richting antisemitisme neigende redenering – bovendien dat over zichzelf heeft afgeroepen. ‘Zijn bloed kome over ons en onze kinderen,’ zo beschrijft Matteus (17). Dat McMillen in de titels van beide games de woorden ‘isaac’ en ‘lam’ opneemt, verwijst naar deze substitutietheologie, die gelukkig sinds het Tweede Vaticaans Concilie uit de officiële kerkelijke theologie verdwenen is.

Onbegrijpelijk

Dus toch hogere theologie in BoI/WotL? Ik denk het wel. Het gaat hier om meer dan oppervlakkige verwijzingen. De sterkste aanwijzing hiervoor vind ik in de game narrative, zoals ik die in het begin van deze recensie heb samengevat. Natuurlijk herkent een christelijke speler in deze game narrative direct het verhaal van Abraham en Isaac. Hierdoor komt het spel in een hele bepaalde context te staan, zoals ik boven heb geprobeerd aan te geven. Maar het omgekeerde is ook waar. Door de absurditeit van de game narrative – godsdienstwaanzinnige moeder wil onschuldig kind doden – wordt het oude Genesisverhaal ook in een ander daglicht geplaatst. Het Genesisverhaal is ook een absurd verhaal.

Verrijzenis

Generaties theologen uit joodse en christelijke kringen hebben hun exegetische tanden stuk gebeten op de uitleg van dit verhaal. Hoe kan God nu vragen te kiezen tussen trouw aan hem en de liefde voor je bloedeigen kind? En natuurlijk voorkomt God in Genesis ook de uiteindelijke slachting van Isaac, het onbegrip is er niet minder om. Het offer van Isaac wordt eenmaal in het Nieuwe Testament genoemd (Hebreëen 11,17-19) waar het beschouwd wordt als een voorafbeelding van de verrijzenis van Jezus. Wederom substitutietheologie dus.

Einde kindoffers

Rabbijn Josef Ibn Caspi (14e eeuw) suggereerde al dat Abrahams ‘verbeelding’ hem parten speelde, waardoor hij dacht Isaac te moeten offeren. Rabbijn Josef Hertz (1872 – 1946) beweerde op basis van nieuw historisch onderzoek dat het offeren van kinderen wellicht gewoonte was binnen Semitische bevolkingsgroepen. Niet Abrahams offer wekte dus verbazing, maar Gods ingrijpen. Hertz suggereert dat de auteurs van Genesis dit verhaal hebben ingebracht om het offeren van kinderen op goddelijk gezag te kunnen vervangen voor het offeren van dieren.

BoI/WotL is een geweldig spel voor mensen die van een beetje blood & gore houden en wiens hart sneller gaat kloppen bij elke verwijzing naar Zelda. Maar BoI/WotL is ook bijzonder interessant voor cultuurtheologen die niet alleen elementen uit de christelijke traditie overal in onze samenleving zien opduiken, maar die er tevens van overtuigd zijn dat de nieuwe manieren waarop het oude verhaal wordt hertaald belangrijke reflectie kan opleveren voor de eigen geloofsovertuiging.

Frank G. Bosman is cultuurtheoloog en verbonden aan de Tilburg School of Theology. Zie zijn weblog Goedgezelschap.eu.

Advertenties

11 responses to “De wraak van het Lam”

  1. Stryber says :

    Net te laat zeg. Heb zojuist een nieuwe laptop voor de jongste moeten aanschaffen met een heftige videokaart om het nog heftiger “Diablo” te kunnen spelen. Daarbij is Bol/Wotl natuurlijk een Bol/Watje… 🙂

  2. trialk says :

    kippetjes ???????

  3. Johan says :

    Ik heb heerlijk in het zonnetje gezeten vandaag. Het is een interessante column, maar aan de lange kant, zeker voor een zonnige dag. Het is algemeen bekend dat YouTube columns niet langer dan 2-5 minuten mogen zijn als je wilt dat mensen het uitzitten tot het eind.

    Het begin komt wat ‘voorgelezen’ over, na een minuut kom je in je flow en loopt het beter.

  4. thafizzy says :

    Mooie column! De beeldregie kan misschien nog iets beter dan nu al het geval is. Je zit nu heel lang naar hetzelfde plaatje te kijken. Frank, als je daar open voor staat, wil ik ook wel een keer zoiets met een camera bij je komen opnemen op de universiteit, en dat monteren. Ik heb een training gehad in hoe je dit soort filmpjes moet maken, vorig jaar tijdens de summerschool Visual Legal Advocacy.

  5. Stijlvol says :

    Wat thafizzy over het beeldwerk zegt.
    Verder beetje gaar spelletje. Ben best wel van de retro games, toch is het verhaaltje beetje erg merkwaardig. Of dit nou een echt christelijke game is…?

  6. afolus says :

    Heeft de GristenUnie zich al gemeld in verband met de ongeoorloofde pornografische afbeelding op GG?

  7. mafchauffeur says :

    @afolus: hoe kunnen zij dat nou weten. Ze hebben verplicht Kliksafe.

  8. joost says :

    mafchauffeur
    maar dan is er toch altijd wel iemand die klikt en het ze verteld, kunnen ze op de computer van de baas en in de baas zijn tijd gaan kijken, dat hebben we toch al eerder voorbij zien komen hier?
    joost

  9. Roberto says :

    Gave kollum!

Trackbacks / Pingbacks

  1. The Binding of Isaac: de wraak van het lam « Frank G. Bosman - 13 november, 2013